Hürriyet ve Liberté Ayrımı

Hürriyet/Özgürlük Kavramı ve Batı’daki “Liberté” Söylemi

1. Giriş

XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılın başında Osmanlı aydınlarının en çok tartıştığı kavramlardan biri “hürriyet” olmuştur. Jön Türk hareketi ve II. Meşrutiyet döneminde siyasî söylemin merkezinde yer alan bu kavram, Batı siyasal düşüncesinden tercüme edilerek Osmanlı entelektüel hayatına girmiştir. Ancak “hürriyet”in Osmanlı’daki anlamı ile Batı’daki “liberté / liberty” kavramı arasında dikkat çekici farklılıklar bulunmaktadır (Mardin, 1964; Tunaya, 1981).

2. Osmanlı’da Hürriyet Kavramı

Osmanlı siyasal geleneğinde “hürriyet”, başlangıçta bireyin kölelikten ve keyfî tahakkümden kurtulmasıyla ilişkiliydi. Tanzimat sonrası dönemde bu kavram, özellikle Namık Kemal’in yazılarında, “kanun önünde eşitlik” ve “adalet” kavramlarıyla birlikte ele alınmıştır. Kemal’e göre hürriyet, sınırsız bir bireysel serbestlik değil, toplumun tüm üyelerinin haklarının güvence altına alınmasıydı (Mardin, 1964).

II. Abdülhamid döneminde ise hürriyet söylemi muhalefetin en güçlü parolası haline gelmiş, 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanı “hürriyetin yeniden doğuşu” olarak kutlanmıştır. Ancak bu söylem, toplumsal kesimlere göre farklı anlamlar taşımış; Müslüman Osmanlılar için siyasal temsil, gayrimüslimler için ise daha çok millî taleplerle ilişkilendirilmiştir (Ahmad, 2014).

3. Batı’da Liberté Kavramı

Fransız Devrimi’nin en temel sloganlarından biri olan “Liberté, Égalité, Fraternité” (Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik) modern anlamda özgürlük düşüncesinin sembolüdür. Ancak Batı’da “liberté” kavramı tarihsel olarak farklı anlamlar taşımıştır. Orta Çağ’da daha çok “şehir özgürlükleri” ya da belirli bir zümreye tanınan ayrıcalıklar şeklindeydi. Bu nedenle “liberté” uzun süre eşitlikçi bir içerikten ziyade “serbestlik” yani ayrıcalıklı bir grubun sınırlı hakları anlamına gelmiştir (Balibar, 1994).

XVIII. yüzyıldan itibaren liberal düşüncenin gelişmesiyle birlikte özgürlük kavramı bireysel haklar, ifade özgürlüğü, mülkiyet ve siyasal katılım çerçevesinde evrenselleştirilmeye çalışılmıştır. Ancak bu süreçte bile, özgürlük her zaman sınıfsal farklılıklar ve çıkar çatışmaları içinde anlam kazanmıştır (Findley, 1989).

4. Karşılaştırmalı Analiz

Osmanlı aydınlarının Batı’dan tercüme ettiği “hürriyet” kavramı, görünüşte Batı’daki “liberté”nin karşılığıydı. Fakat anlam düzeyinde farklılıklar vardı:

• Batı’da liberté, tarihsel kökleri itibariyle “zümresel ayrıcalık” fikrinden evrilerek modern bireysel haklara ulaşmıştır.

• Osmanlı’da hürriyet, özellikle Jön Türk ve Meşrutiyet söylemlerinde “istibdat karşıtlığı” ve “kanun önünde eşitlik” vurgusuyla ortaya çıkmıştır. Ancak uygulamada, farklı toplumsal ve etnik gruplar kavramı kendi çıkarları doğrultusunda yorumlamıştır.

• Dolayısıyla Osmanlı’daki “hürriyet” anlayışı, bir yandan Batı’daki liberal düşüncenin etkisi altında şekillenmiş, öte yandan Osmanlı toplumunun çok dinli, çok etnikli yapısına bağlı olarak zümresel bir boyut kazanmıştır.

5. Sonuç

“Hürriyet” kavramı, Osmanlı siyasal modernleşmesinin anahtar terimlerinden biridir. Batı’daki “liberté” kavramıyla benzer kökenden gelse de, Osmanlı bağlamında eşitlikçi ve bütüncül bir özgürlükten ziyade, kimi zaman zümresel serbestlik düşüncesine yakın bir içerik taşımıştır. Bu durum, Jön Türk hareketinin söyleminde ve II. Meşrutiyet dönemindeki siyasal çatışmalarda açıkça görülmektedir.

Kaynaklar:

• Ahmad, F. (2014). The Young Turks and the Ottoman Nationalities. Oxford University Press.
• Balibar, E. (1994). Masses, Classes, Ideas: Studies on Politics and Philosophy Before and After Marx.
• Findley, C. V. (1989). Ottoman Civil Officialdom: A Social History. Princeton University Press.
• Mardin, Ş. (1964). Jön Türklerin Siyasi Fikirleri. İstanbul: İletişim.
• Tunaya, T. Z. (1981). Türkiye’de Siyasal Partiler: II. Meşrutiyet Dönemi.